Co jedzą ćmy? Czy warto zwabiać je do ogrodu?

Ćmy często postrzegane są jako niepożądane nocne owady, które jedynie przeszkadzają, wlatując do oświetlonych pomieszczeń. W rzeczywistości te fascynujące stworzenia odgrywają istotną rolę w ekosystemie jako zapylacze wielu roślin. Poznanie ich nawyków żywieniowych pozwala lepiej zrozumieć, czy warto zachęcać je do odwiedzania naszych ogrodów.

Jak wyglądają ćmy i czym różnią się od motyli dziennych?

Ćmy należą do tego samego rzędu owadów co motyle dzienne – Lepidoptera. Ich ciała pokryte są gęstym, miękkim futrem, które sprawia, że przypominają bardziej miniaturowe przytulanki niż groźne nocne stworzenia. Większość gatunków ma skrzydła utrzymane w stonowanych kolorach brązu, szarości i bieli, często zdobione skomplikowanymi wzorami służącymi jako kamuflaż. Jednak niektóre gatunki, jak niedźwiedziówka kaja, mogą pochwalić się jaskrawymi barwami – jej tylne skrzydła mają ognistopomarańczowy kolor z czarnymi plamkami.

Podstawowe różnice między ćmami a motylami dziennymi dotyczą budowy czułek. Motyle dzienne mają cienkie czułki zakończone wyraźną buławką, podczas gdy czułki ciem są różnorodne – mogą być nitkowate, piłkowane lub pierzaste, ale zawsze bez charakterystycznego zgrubienia na końcu. Ćmy odpoczywają ze skrzydłami rozłożonymi lub złożonymi dachówkowato, natomiast motyle dzienne składają je pionowo nad ciałem.

Rozmiary i różnorodność gatunków

Na świecie występuje około 160 tysięcy gatunków ciem, co czyni je znacznie bardziej liczną grupą niż motyle dzienne, których jest dziesięć razy mniej. W Polsce można spotkać około 3000 gatunków ciem przy zaledwie 164 gatunkach motyli dziennych. Rozpiętość skrzydeł ciem waha się od kilku milimetrów u najmniejszych gatunków do imponujących 36 centymetrów u największych przedstawicieli, jak wymarta już prawdopodobnie ćma z Ameryki Południowej.

Co stanowi podstawę diety dorosłych ciem?

Dieta ciem jest znacznie bardziej zróżnicowana niż powszechnie sądzi się. Większość dorosłych osobników żywi się nektarem kwiatów, podobnie jak motyle dzienne i pszczoły. Mają długie ssawki, które umożliwiają im pobieranie płynnego pokarmu z głębokich kielichów kwiatowych. Niektóre gatunki, jak zawisak Darwina, mogą pochwalić się ssawką o długości 35 centymetrów, pozwalającą im dotrzeć do nektaru w najgłębszych kwiatach.

Oprócz nektaru ćmy chętnie spożywają soki wyciekające z ran drzew, zwłaszcza dębów, brzóz i wierzb. Często można je spotkać przy fermentujących owocach – nadgniłych jabłkach, śliwkach czy gruszkami, z których spijają słodkie soki bogate w cukry. Niektóre gatunki wykorzystują również odchody zwierząt jako źródło minerałów i soli, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Gatunki o specjalistycznej diecie

Pewne ćmy wykształciły bardzo specyficzne preferencje żywieniowe. Zawisaki specjalizują się w zapylaniu orchidei i wybierają wyłącznie ten rodzaj kwiatów. W tropikalnych rejonach świata występują nawet gatunki, które mogą zlizywać pot, łzy, a w przypadku egzotycznej ćmy wampir – również krew zwierząt. Jednak takie zachowania są wyjątkowe i nie dotyczą gatunków występujących w Polsce.

Ćmy które w ogóle nie jedzą

Fascynującym aspektem biologii ciem jest fakt, że wiele gatunków w stadium dorosłym nie pobiera żadnego pokarmu. Te owady żyją wyłącznie z zapasów energetycznych zgromadzonych podczas stadium larwalnego. Ich aparat gębowy ulega redukcji po przepoczwarczeniu, co oznacza, że fizycznie nie mogą jeść ani pić.

Ciekawostka. Niektóre ćmy żyją tylko kilka dni, koncentrując się wyłącznie na znalezieniu partnera i rozmnażaniu, bez konieczności poszukiwania pokarmu.

Do tej grupy należą m.in. saturnia wielka, brudnica nieparka czy pawica atlas. Ta ostatnia, będąca jedną z największych ciem świata z rozpiętością skrzydeł do 30 centymetrów, żyje jedynie przez kilka dni jako dorosły osobnik. Całą energię potrzebną do życia i rozmnażania zgromadziła wcześniej jako gąsienica żerująca na liściach różnych roślin.

Czym żywią się gąsienice ciem?

Stadium larwalne ciem charakteryzuje się intensywnym żerowaniem, ponieważ gąsienice muszą zgromadzić wystarczającą ilość składników odżywczych na cały okres przepoczwarczenia i często także na dorosłe życie. Większość larw jest roślinożerna i żywi się liśćmi, łodygami, owocami oraz nasionami różnorodnych roślin. Gąsienice często są bardzo wyspecjalizowane – przykładowo ćma azjatycka żeruje wyłącznie na bukszpanie wieczniezielonym.

Niektóre gąsienice ciem rozwinęły bardziej egzotyczne strategie żywieniowe. Larwy z rodzaju Calyptra mogą być drapieżne i atakować inne owady. Istnieją także gatunki pasożytnicze, których larwy rozwijają się wewnątrz ciał innych owadów. W syberyjskich lasach odkryto gatunki ciem, których gąsienice mogą żywić się krwią zwierząt, co stanowi ewolucyjną nowość w tej grupie owadów.

Roślinne preferencje różnych gatunków

Każdy gatunek ćmy ma swoje ulubione rośliny żywicielskie. Zmierzchnica wilczomleczka wybiera wyłącznie wilczomleczy, podczas gdy jej jaskrawe ubarwienie ostrzega drapieżców przed toksycznością nabytą z tych trujących roślin. Gąsienice niedźwiedziówek często żerują na pokrzywach i innych roślinach bogatych w alkalody. Miernikowce preferują liście drzew liściastych, poruszając się charakterystycznym sposobem przypominającym odmierzanie.

Dlaczego warto przyciągać ćmy do ogrodu?

Badania przeprowadzone przez brytyjskie Centrum Ekologii i Hydrologii wykazały, że ćmy odgrywają kluczową rolę w zapylaniu roślin. Podczas gdy pszczoły i motyle dzienne odpoczywają, nocne motyle przejmują ich funkcje, zapylając nie tylko kwiaty ozdobne, ale także rośliny uprawne, takie jak groch, soja czy rzepak. Okazuje się, że około 45% ciem aktywnie uczestniczy w zapylaniu podczas nocnych lotów.

Ćmy mają szerszy zakres działania niż pszczoły, które ograniczają się głównie do okolic ula. Przenosząc pyłek na swoich owłosionych tułowiach i długich ssawkach, odwiedzają rośliny, które często są pomijane przez dzienne zapylacze. Ich działalność jest szczególnie istotna dla roślin kwitnących nocą, które wyspecjalizowały się w przyciąganiu nocnych owadów intensywnym zapachem.

Rola w łańcuchu pokarmowym

Ćmy stanowią ważny element łańcucha pokarmowego, będąc pożywieniem dla ptaków, nietoperzy, pająków i innych drapieżników. Ich obecność w ogrodzie wspiera bioróżnorodność i pomaga utrzymać równowagę ekologiczną. Szczególnie nietoperze, które polują głównie na nocne owady, w znacznym stopniu polegają na ćmach jako źródle białka.

Jak zwabiać ćmy do ogrodu – najlepsze rośliny

Aby przyciągnąć ćmy do ogrodu, warto posadzić rośliny kwitnące wieczorem i w nocy, które wydzielają intensywny zapach. Do najskuteczniejszych należą budleje, aksamitki, niecierpki, pelargonie, floksy oraz lawenda. Te rośliny nie tylko dostarczają nektaru, ale także swoim aromatem przyciągają nocne zapylacze z daleka.

Szczególnie popularne wśród ciem są:

• budleje z ich intensywnie pachnącymi kwiatostanami,
• aksamitki kwitnące od wczesnego lata do jesieni,
• pelargonie o silnym zapachu,
• zawisaki przyciągające ćmy z rodziny zawisakowatych,
• floksy będące prawdziwym magnesem dla nocnych motyli.

Rośliny o nocnym kwitnieniu

Dla osiągnięcia najlepszych rezultatów warto skupić się na roślinach przystosowanych do nocnego zapylania. Dziwaczek jalapa otwiera swoje kwiaty wieczorem, uwalniając intensywny słodki zapach. Tytoń ozdobny również kwitnie nocą, przyciągając ćmy swoimi białymi, rurkowatymi kwiatami. Jaśmin nocny i bieluń to kolejne rośliny, które wykształciły mechanizmy przyciągania nocnych zapylaczy.

Onętek, znany również jako kosmos, oferuje łatwo dostępny nektar w płaskich kwiatach, które są idealne dla ciem o krótszych ssawkach. Nocny powojnik rozwija swoje kwiaty po zmroku, tworząc prawdziwy bufet dla głodnych nocnych motyli.

Sposoby obserwacji i zwabiania ciem

Montaż odpowiedniego oświetlenia ogrodowego znacznie ułatwia obserwację ciem. Lampa oświetlająca jasną ścianę budynku lub białe płótno rozciągnięte w ogrodzie ujawni wielu nocnych mieszkańców i ich okolic. Najlepiej wykorzystać lampę o białym lub lekko niebieskim świetle, które szczególnie przyciąga te owady.

Można także przygotować naturalne przynęty ze sfermentowanych owoców zmieszanych z piwem lub winem i posmarować nimi fragment kory lub płotu.

Taka mikstura przyciąga ćmy preferujące fermentujące substancje. Wystarczy wyłożyć nadgniłe jabłka, śliwki czy banany w różnych częściach ogrodu i poczekać, kto się zjawi na darmowy posiłek. Metoda ta jest szczególnie skuteczna jesienią, gdy naturalnych źródeł nektaru jest mniej.

Tworzenie przyjaznego środowiska

Ważne jest także ograniczenie sztucznego oświetlenia w części ogrodu przeznaczonej dla ciem, ponieważ zbyt intensywne światło może je dezorientować. Pozostawienie ciemnych stref pozwala owadom na naturalne zachowania żywieniowe i rozrodcze. Unikanie stosowania pestycydów i herbicydów również sprzyja rozwojowi populacji ciem i ich gąsienic.

Różnorodność gatunków i ich preferencje

Różne gatunki ciem mają odmienne preferencje żywieniowe, co pozwala na zróżnicowane podejście do planowania ogrodu. Zawisaki, przypominające podczas lotu kolibry, preferują kwiaty o głębokich kielichach, takie jak petunie czy tabak ozdobny. Ich długie ssawki pozwalają im dotrzeć do nektaru niedostępnego dla innych owadów.

Ćmy z rodziny sówek, w tym popularna błyszczka spiżówka o metalicznie połyskujących skrzydłach, chętnie odwiedzają kompozyty o płaskich kwiatostanach. Z kolei barczatki i niedźwiedziówki, pokryte gęstym futrem, preferują rośliny o łatwo dostępnym nektarze w niezbyt głębokich kwiatach.

Sezonowe różnice w aktywności

Aktywność ciem zmienia się w ciągu sezonu wegetacyjnego. Wczesną wiosną dominują gatunki zimujące jako dorosłe osobniki, które potrzebują szybkiego dostępu do nektaru po okresie zimowego spoczynku. Letnie miesiące to czas największej różnorodności, gdy aktywne są zarówno gatunki z jednym, jak i dwoma pokoleniami rocznie. Jesienią pojawiają się ćmy migrujące z południa, jak zawisak powojowiec o imponującej ssawce długiej na 10 centymetrów.

Czy ćmy mogą być szkodliwe dla ogrodu?

Większość gatunków ciem występujących w Polsce jest całkowicie nieszkodliwa dla upraw ogrodowych. Nie gryzą ludzi, nie są jadowite i nie przenoszą chorób. Jedynym gatunkiem uznawany za szkodnika jest ćma azjatycka (bukszpanowa), która zagraża plantacjom bukszpanu. Ten inwazyjny gatunek pojawił się w Polsce około 2016 roku i może wyrządzać znaczne szkody w nasadzeniach tej popularnej rośliny ozdobnej.

Niektóre gąsienice ciem mogą żerować na roślinach uprawnych, ale zazwyczaj nie powodują znaczących szkód w ogrodach przydomowych. Ich naturalnych wrogów, takich jak ptaki czy pasożytnicze błonkówki, zwykle wystarcza do kontrolowania populacji na bezpiecznym poziomie.

Warto pamiętać, że korzyści ekologiczne płynące z obecności ciem w ogrodzie zdecydowanie przewyższają ewentualne niewielkie szkody. Ich rola jako zapylacze, szczególnie roślin kwitnących nocą, jest nie do przecenienia w utrzymaniu bioróżnorodności i produktywności ogrodu.